Zabytki Siedlec: historia miasta od pałacu Ogińskich po architekturę XX wieku

Zabytki Siedlec najlepiej czytać jako kolejne warstwy historii miasta: od XVIII-wiecznej rezydencji Czartoryskich i Aleksandry Ogińskiej, przez klasycystyczne gmachy publiczne XIX wieku, po świątynie i architekturę początku XX stulecia. Taka perspektywa pozwala połączyć park Aleksandria, pałac, ratusz „Jacek” i centrum w jeden logiczny spacer, bez wychodzenia poza granice miasta.^[1]

Najważniejsze zabytki Siedlec: od rezydencji Ogińskich do ratusza „Jacka”

Najpełniejszy obraz przeszłości Siedlec dają dwa punkty: zespół pałacowo-parkowy Ogińskich oraz ratusz miejski „Jacek”. Pałac przypomina o czasach magnackiej rezydencji, natomiast ratusz i pobliski odwach pokazują, jak w XVIII i XIX wieku kształtowało się reprezentacyjne centrum miasta. Portal miejski określa ratusz „Jacka” jako najcenniejszy zabytek siedleckiej architektury publicznej — jest to ocena tego portalu, a nie uniwersalny ranking zabytków.^[1]

W centrum warto zwrócić uwagę także na kościół św. Stanisława, dawny gmach gimnazjum, pocztę i budynek dawnego teatru. Nie są przypadkowym zestawem: prowadzą od osiemnastowiecznego fundatorstwa Czartoryskich przez klasycyzm pierwszej połowy XIX wieku do późniejszych instytucji miasta.^[1]

• Pałac Ogińskich i park Aleksandria — najważniejszy zespół rezydencjonalny XVIII-wiecznych Siedlec.
• Ratusz miejski „Jacek” oraz odwach — znaki dawnego centrum administracyjnego i miejskiego.
• Kościół św. Stanisława — najstarszy murowany obiekt sakralny w mieście.
• Katedra Niepokalanego Poczęcia NMP i kościół garnizonowy Serca Jezusowego — dwa odmienne świadectwa przełomu XIX i XX wieku.
• Gimnazjum, poczta, teatr oraz budynek NBP — kolejne etapy rozwoju architektury publicznej.

Zespół pałacowy i Aleksandria: XVIII-wieczne Siedlce

Murowany Pałac Ogińskich powstał przed 1730 rokiem z inicjatywy Kazimierza Czartoryskiego. Zastąpił drewniane dwory istniejące w tym miejscu już od czasów prelokacyjnych, dlatego wyznacza ciągłość między wcześniejszą osadą a późniejszą rezydencją magnacką.^[1]

Sąsiadujący Park Miejski Aleksandria nie był od początku urządzony w tej samej koncepcji. Początkowo miał charakter parku „włoskiego”, a około 1768 roku został przekształcony w park sentymentalny według projektu Franciszka Salezego Sarnowskiego i Aleksandry Ogińskiej. To właśnie okres związany z Aleksandrą Ogińską najmocniej ukształtował historyczny obraz tej części miasta.^[1]

W zespole pałacowym znajduje się kaplica św. Krzyża, wzniesiona w 1791 roku z fundacji Aleksandry Ogińskiej; projekt przypisuje się Zygmuntowi Voglowi. Po śmierci fundatorki w 1798 roku kaplica stała się jej kaplicą grobową. To ważne rozróżnienie: pałac i park opowiadają o rezydencji, a kaplica wprost wiąże przestrzeń z osobą Ogińskiej i pamięcią o niej.^[1]

Do tej samej warstwy należą odwach i kolumna toskańska. Odwach wzniesiono kosztem Aleksandry Ogińskiej przed 1787 rokiem, a przebudowa z 1834 roku nadała mu zachowany rzut litery T. Kolumnę toskańską postawiono w 1783 roku w związku z planowanym przyjazdem króla Stanisława Augusta Poniatowskiego; miała wskazywać drogę do pałacu. Plan wizyty nie jest jednak dowodem, że doszła ona do skutku.^[1]

Nazwa ratusza „Jacek” ma natomiast charakter legendarny. Miejscowe podanie łączy figurę Atlasa na zwieńczeniu budowli z lokajem Aleksandry Ogińskiej, który miał pozować do rzeźby. Warto traktować tę opowieść jako element lokalnej tradycji, a nie potwierdzony życiorys konkretnej osoby.^[1]

Kościoły Siedlec: od baroku i klasycyzmu do początku XX wieku

Kościół św. Stanisława Biskupa Męczennika jest najstarszym murowanym obiektem sakralnym w Siedlcach. Powstał z fundacji Izabeli i Kazimierza Czartoryskich w latach 1740–1749, więc stanowi najważniejsze sakralne dopełnienie historii pałacu i Aleksandrii.^[1]

Obecny, klasycystyczny charakter fasady świątyni jest rezultatem przebudowy wykonanej w 1793 roku przez Stanisława Zawadzkiego. Dzięki temu w jednym obiekcie widoczna jest zarówno osiemnastowieczna metryka, jak i późniejsza zmiana języka architektonicznego.^[1]

Kościół katedralny pw. Niepokalanego Poczęcia NMP należy już do następnego etapu rozwoju miasta. Zaprojektował go Zygmunt Zdański, ówczesny architekt gubernialny. Portal miasta datuje budowę na lata 1905–1912, podczas gdy inne przywołane opracowanie wskazuje lata 1906–1912; bezpiecznie jest więc ujmować powstanie katedry jako wydarzenie z początku XX wieku.^{[1] [2]}

Kościół garnizonowy pw. Serca Jezusowego przypomina o zmiennych dziejach wyznaniowych miasta. Wzniesiono go jako cerkiew prawosławną w latach 1868–1869, a następnie przebudowano w latach 1928–1933. Jego historia różni się więc od historii świątyni św. Stanisława: nie wyrasta z fundacji osiemnastowiecznych właścicieli Siedlec, lecz z realiów drugiej połowy XIX wieku.^[1]

Klasycystyczne gmachy i ślady XIX wieku w centrum

W XIX-wiecznym centrum szczególnie wyraźnie zaznacza się twórczość Antonia Corazziego. Według miejskiego zestawienia zaprojektował on klasycystyczny budynek gimnazjum, wzniesiony w latach 1841–1844, a także budynek poczty z lat 1827–1828 i budynek dawnego teatru z pierwszej ćwierci XIX wieku.^[1]

Dawne gimnazjum jest określane jako najstarszy gmach szkoły średniej w Siedlcach. W latach 1862–1863 uczył się tam Aleksander Głowacki, późniejszy Bolesław Prus. Budynek pozwala więc połączyć historię architektury z konkretnym epizodem biograficznym pisarza.^[1]

Gmach dawnego teatru zyskał funkcję kulturalną po tym, jak wcześniej mieściły się w nim wozownie Aleksandry Ogińskiej. To interesujący przykład zmiany funkcji budynku w obrębie tej samej miejskiej historii: od zaplecza rezydencji do obiektu przeznaczonego dla życia publicznego.^[1]

Późniejsze dekady reprezentują siedziba Kurii Biskupiej, zbudowana w latach 1872–1873 według projektu Juliana Ankiewicza jako siedziba Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego, oraz budynek Narodowego Banku Polskiego. Ten drugi zaprojektował Marian Lalewicz; powstał w 1924 roku w stylu klasycyzmu akademickiego. Razem pokazują, że klasycystyczne formy pozostawały ważne w Siedlcach także po XIX wieku.^[1]

Proponowana trasa po zabytkach Siedlec

Poniższa kolejność jest propozycją redakcyjną opartą na historycznych powiązaniach obiektów i ich miejscu w miejskiej opowieści. Łączy rezydencję Ogińskich, zabytki administracyjne, świątynię najstarszą oraz gmachy centrum, lecz nie przesądza o możliwości wejścia do wnętrz.^[1]

1. Zacznij w Parku Miejskim Aleksandria i przy Pałacu Ogińskich. Ten duet najlepiej wprowadza w XVIII-wieczną historię rezydencji Czartoryskich i Aleksandry Ogińskiej.
2. Przejdź do kaplicy św. Krzyża. Jej data budowy — 1791 rok — oraz funkcja kaplicy grobowej Ogińskiej od 1798 roku nadają zespołowi osobisty wymiar.
3. Włącz do spaceru kolumnę toskańską i odwach. Pierwsza wiąże się z planowanym przyjazdem Stanisława Augusta Poniatowskiego, drugi z fundacją Ogińskiej i przebudową z 1834 roku.
4. Zatrzymaj się przy ratuszu miejskim „Jacku”. Obejrzyj go jako symbol architektury publicznej, pamiętając, że pochodzenie jego potocznej nazwy pozostaje legendą.
5. Skieruj się do kościoła św. Stanisława Biskupa Męczennika, najstarszego murowanego zabytku sakralnego miasta, a następnie ku gmachom XIX-wiecznego centrum: poczcie, dawnemu teatrowi i dawnemu gimnazjum.
6. Zakończ przy katedrze Niepokalanego Poczęcia NMP. Jej powstanie na początku XX wieku domyka trasę, pokazując przejście od osiemnastowiecznej rezydencji do nowocześniejszego miasta.

Jeśli chcesz rozszerzyć tę trasę o kolejny kontrast historyczny, dodaj kościół garnizonowy pw. Serca Jezusowego oraz budynek NBP. Pierwszy przypomina o dawnej cerkwi z lat 1868–1869, a drugi o architekturze roku 1924. Dzięki temu spacer nie kończy się na klasycyzmie XIX wieku, lecz obejmuje również przemiany Siedlec w pierwszych dekadach XX stulecia.^[1]

Zdjęcie: Krystian Cieślik, CC BY-SA 3.0 pl.