Ślady żydowskiego dziedzictwa w Siedlcach

Ślady żydowskie Siedlce najlepiej odczytywać jako spokojną trasę po mieście: od dyskretnych znaków na kamienicach i adresów dawnych instytucji, przez topografię getta, po cmentarz oraz upamiętnienie Zagłady. Część punktów jest widoczna z ulicy, część wskazuje miejsce po nieistniejących obiektach; cmentarz i pomnik przy ul. Berka Joselewicza wymagają języka oraz zachowania właściwych miejscom pamięci.^{[1] [2] [3]}

Co pozostało po żydowskich Siedlcach w miejskiej tkance

Trasa może zacząć się przy zwykłych kamienicach, gdzie przeszłość nie została zamieniona w ekspozycję. Przy wejściach do budynków przy ul. Pułaskiego 33 i ul. Kochanowskiego 8 wskazywane są ślady po mezuzach. Mezuza była umieszczanym przy drzwiach znakiem żydowskiego domu; jej pozostałość przypomina o dawnych mieszkańcach, lecz nie daje prawa do wchodzenia na posesję ani oglądania klatek schodowych. Te adresy należy traktować wyłącznie jako punkty obserwowane z przestrzeni publicznej.^[2]

Przy ul. Szkolnej 27 zachowała się tabliczka z nazwiskiem dawnego właściciela nieruchomości. Nie znamy jej treści z dostępnego opisu, dlatego warto poprzestać na samym fakcie jej obecności, bez dopowiadania biografii. Inny, wyraźniej opisany punkt znajduje się przy ul. Sienkiewicza 33: tablica umieszczona w 2010 r. upamiętnia Adolfa Huberta Gancwola-Ganiewskiego, fotografa i społecznika, który prowadził tu pracownię.^[2]

Ważne jest także to, czego już nie ma. Według lokalnego opisu nie zachowała się siedlecka synagoga ani żaden z ponad trzydziestu dawnych domów modlitwy. Nie jest to liczba będąca współczesną pełną inwentaryzacją, lecz wskazówka skali utraconej miejskiej infrastruktury religijnej.^[2]

Szkoły i dom modlitwy: adresy dawnych instytucji

Przy ul. Browarnej 4 działała religijna szkoła Talmud Tora, zbudowana w 1903 r. W okresie międzywojennym uczyło się w niej ponad 300 chłopców. Adres ten pozwala spojrzeć na żydowskie Siedlce nie tylko przez pryzmat Zagłady, ale też przez codzienność edukacji i życia wspólnotowego przed wojną.^[2]

Inny model nauczania reprezentowała szkoła Tarbut. Rozpoczęła działalność przy ul. Floriańskiej 17 w roku szkolnym 1926/1927, a w latach 30. XX w. przeniosła się do lokalu przy ówczesnej ul. Warszawskiej 60, obecnie przy ul. J. Piłsudskiego. Z kolei budynek przy ul. Biskupa Ignacego Świrskiego 19 był domem modlitwy. Nieruchomość jest prywatna, więc można ją oglądać jedynie z zewnątrz, bez sugerowania wejścia do środka.^[2]

Getto siedleckie i miejsce deportacji

Pod koniec 1940 r. niemieckie władze okupacyjne utworzyły w Siedlcach dwie otwarte dzielnice żydowskie. Pierwsza obejmowała między innymi okolice ulic 1 Maja, Orzeszkowej, Kochanowskiego, Starego Rynku, Browarnej, Jatkowej, Targowej, Asłanowicza, Błonie i Pustej. Druga obejmowała między innymi ulice Sienkiewicza, Kilińskiego, Przejazd, Asza, Kozią, Poprzeczną, Pułaskiego i Przechodnią. To historyczna orientacja topograficzna, a nie wyznaczone dziś w terenie granice trasy.^[2]

W 1941 r. Niemcy utworzyli getto zamknięte, otoczone drutem kolczastym. Jego akcja likwidacyjna rozpoczęła się 22 sierpnia 1942 r. Większość ludzi wywieziono do obozu zagłady w Treblince, a innych Niemcy zabili na miejscu. Pomnik przy ul. Berka Joselewicza 4 przypomina o tym okresie; należy zatrzymać się przy nim bez traktowania go jako punktu „do zaliczenia”.^[2]

Trzy cmentarze żydowskie i ślady po nieistniejących nekropoliach

Gmina żydowska w Siedlcach miała trzy cmentarze. Najstarszy znajdował się na obszarze między dzisiejszymi ulicami Biskupa Świrskiego, Berka Joselewicza i Józefa Piłsudskiego. Drugi leżał między obecnymi ulicami Armii Krajowej, Henryka Sienkiewicza i Kazimierza Pułaskiego; został zniszczony podczas II wojny światowej, a po 1945 r. zabudowany. Są to miejsca po nekropoliach, a nie zachowane cmentarze.^{[1] [2]}

Jedynym zachowanym cmentarzem żydowskim w Siedlcach jest nekropolia przy ul. Szkolnej 29, o powierzchni 3 ha. Daty założenia i ostatniego pochówku oraz liczba zachowanych macew różnią się w poszczególnych opisach. Znaczenie tego miejsca wynika przede wszystkim z jego funkcji jako zachowanej nekropolii i miejsca pamięci.^{[1] [2] [3]}

Cmentarz przy Szkolnej jako miejsce pamięci

Cmentarz przy Szkolnej był miejscem niemieckich egzekucji Żydów w czasie II wojny światowej oraz masowych grobów. Rok po wyzwoleniu ocalali siedleccy Żydzi odsłonili tam pomnik w miejscu tych grobów. Ta część trasy nie służy rekreacyjnemu spacerowi: łączy pamięć o przedwojennej społeczności z pamięcią o jej zagładzie.^{[1] [3]}

1. Podejdź do nekropolii i upamiętnień w ciszy; nie używaj ich jako tła do pozowanych zdjęć.
2. Nie wchodź na teren bez pewności, że jest to zgodne z aktualnymi zasadami właściciela lub opiekuna. Dostępność, godziny i warunki wejścia nie są tu potwierdzone.
3. Nie dotykaj ani nie przesuwaj macew, fragmentów kamienia i innych elementów nekropolii.
4. Nie zostawiaj śmieci, zniczy ani przedmiotów bez uzasadnienia zwyczajem i zgodą opiekuna miejsca.
5. Połącz wizytę z wcześniejszymi adresami w mieście: wtedy cmentarz nie zostaje oderwany od historii ludzi, którzy tworzyli żydowskie Siedlce.

Czytaj także: Miejsca pamięci II wojny światowej w Siedlcach.

Zdjęcie: Michalbor, CC BY-SA 3.0 pl.