Żydowskie Siedlce to historia wielowiekowej społeczności, która współtworzyła religijny i społeczny krajobraz miasta, a po Zagładzie pozostawiła także konkretne miejsca pamięci. Najważniejszym zachowanym śladem jest cmentarz przy ul. Szkolnej; dwa starsze cmentarze nie przetrwały w miejskiej przestrzeni.[1] [2]
Żydzi w dziejach Siedlec
Według opracowania Chabad Żydzi zaczęli osiedlać się w Siedlcach w czasie, gdy miasto otrzymało prawa miejskie, czyli w 1547 roku. Przed podaniem liczebności całej dawnej społeczności warto sprawdzić konkretny okres, ponieważ nie ma jednej wiarygodnej liczby mieszkańców żydowskich.[2]
O trwałości tej obecności świadczy między innymi historia najstarszej nekropolii. Jej data założenia pozostaje nieznana, lecz źródło przywołuje przekaz o macewie z 1630 roku, istniejącej tam do II wojny światowej. To ważne rozróżnienie: data nagrobka nie jest dowodem daty powstania samego cmentarza.[1]
W życiu religijnym miasta istotną rolę odgrywali chasydzi. Chasydzka izba modlitwy działała w Siedlcach już pod koniec XVIII wieku. Rabinem miasta był Aleksander Zusja Kahana, sprawujący tę funkcję w latach 1826–1829, zanim przeniósł się do Płocka.[2]
Synagogi, sztyble i chasydzcy przywódcy
Przedwojenne żydowskie Siedlce nie były religijnie jednolite ani ograniczone do jednej instytucji. W 1912 roku działały tu dwie synagogi, trzy sale studiów i modlitwy oraz 20 sztybli, czyli mniejszych domów modlitwy. Dane te opisują konkretny moment sprzed ponad stu lat, a nie współczesny stan miasta.[2]
Z Siedlcami związani byli także chasydzcy przywódcy. Od 1902 roku działał tu cadyk Gerszon Rotblatt z Żelechowa, zmarły w 1917 roku. Jehoszua Aszer Rotblatt wrócił do miasta w 1920 roku i pozostawał w nim do 1939 roku. Źródło wymienia również Awrahama Pinchasa Morgensterna oraz Icchaka Finklera-Weingartena.[2]
- synagogi jako większe ośrodki modlitwy i organizacji wspólnoty;
- sale studiów i modlitwy, łączące praktykę religijną z nauką;
- sztyble, związane zwłaszcza z lokalnym życiem chasydzkim.
Trzy dawne cmentarze żydowskie w granicach miasta
Historia siedleckich nekropolii pokazuje, jak pamięć o społeczności została wpisana w dzisiejszą topografię miasta. Najstarszy cmentarz znajdował się między obecnymi ulicami Biskupa Świrskiego, Berka Joselewicza i Józefa Piłsudskiego. Został zamknięty dla pochówków przed 1798 rokiem, a obecnie nie ma po nim widocznych śladów.[1]
| Nekropolia | Historyczna lokalizacja | Los miejsca | Ślad obecny |
|---|---|---|---|
| Najstarszy cmentarz | Między ul. Biskupa Świrskiego, Berka Joselewicza i Józefa Piłsudskiego | Zamknięty dla pochówków przed 1798 rokiem | Nie zachowały się żadne ślady |
| Drugi cmentarz | Między ul. Armii Krajowej, Henryka Sienkiewicza i Kazimierza Pułaskiego | Założony w pierwszej połowie XVIII wieku; zniszczony podczas II wojny światowej, po 1945 roku teren zabudowano | Cmentarz nie zachował się |
| Trzeci cmentarz | Dawna ul. Kierkucka, obecnie ul. Szkolna | Powstał prawdopodobnie na początku XIX wieku | Jedyny zachowany cmentarz żydowski w Siedlcach |
Drugi cmentarz powstał w pierwszej połowie XVIII wieku. Jego teren wyznaczają dziś okolice ulic Armii Krajowej, Henryka Sienkiewicza i Kazimierza Pułaskiego. Nekropolia została zniszczona w czasie II wojny światowej, a po 1945 roku zabudowana. Te dwa miejsca warto rozumieć jako lokalizacje historyczne, nie jako zachowane cmentarze.[1]
Cmentarz przy ul. Szkolnej: zachowany ślad społeczności
Trzeci cmentarz założono prawdopodobnie na początku XIX wieku przy ówczesnej ul. Kierkuckiej, obecnej ul. Szkolnej. Wiadomo, że funkcjonował już w 1807 roku, a gmina żydowska formalnie nabyła teren w 1826 roku za 420 złotych polskich. Ostrożne datowanie powstania nie przeczy więc udokumentowanemu istnieniu nekropolii na początku XIX wieku.[1] [2]
Cmentarz przy ul. Szkolnej jest jedynym zachowanym cmentarzem żydowskim w Siedlcach. Zajmuje trzy hektary, zachowało się na nim kilkaset nagrobków, a najstarszy pochodzi z 1855 roku. Przed wizytą sprawdź możliwość wejścia na teren cmentarza oraz jego aktualny stan.[1]
- Zacznij od ulic wyznaczających teren najstarszego cmentarza i pamiętaj, że nie pozostał po nim materialny ślad.
- Następnie odczytaj okolice ulic Armii Krajowej, Henryka Sienkiewicza i Kazimierza Pułaskiego jako teren drugiej, nieistniejącej już nekropolii.
- Punkt ciężkości pamięci materialnej stanowi cmentarz przy ul. Szkolnej, dawniej Kierkuckiej.
Zagłada siedleckich Żydów i pamięć o ofiarach
Opowieść o żydowskich Siedlcach nie może kończyć się na instytucjach religijnych i dawnych adresach. Podczas likwidacji getta siedleckiego teren najstarszego cmentarza służył jako miejsce koncentracji ludności żydowskiej przed deportacją do Treblinki. To nadaje temu nieistniejącemu już miejscu szczególny wymiar pamięci.[1]
Podczas II wojny światowej Niemcy dokonywali egzekucji Żydów także na cmentarzu przy ul. Szkolnej. Źródło podaje szacunek, według którego pochowano tam nie mniej niż 3 000 ofiar Holokaustu; jest to szacunek, a nie dokładnie ustalona liczba. Rok po wyzwoleniu nieliczni ocalali Żydzi siedleccy odsłonili na cmentarzu pomnik w miejscu masowych grobów.[1]
Dzisiejsze znaczenie tych miejsc polega zatem na połączeniu dwóch perspektyw: pamięci o społeczności, która przez stulecia tworzyła religijne życie miasta, oraz pamięci o jej zagładzie. Zachowany kirkut przy ul. Szkolnej jest materialnym świadectwem obu tych historii, natomiast lokalizacje dwóch starszych cmentarzy przypominają, że brak widocznych śladów nie oznacza braku przeszłości.[1] [2]
Najczęściej zadawane pytania
Jak duża była społeczność żydowska w Siedlcach?
Dostarczone źródła nie pozwalają podać jednej wiarygodnej liczby żydowskich mieszkańców Siedlec. Potwierdzają natomiast rozbudowane życie religijne: w 1912 roku działały dwie synagogi, trzy sale studiów i modlitwy oraz 20 sztybli.[2]
Ile cmentarzy żydowskich istniało w Siedlcach?
W granicach miasta istniały trzy dawne cmentarze żydowskie. Zachował się tylko trzeci, przy obecnej ul. Szkolnej; dwa wcześniejsze nie przetrwały.[1] [2]
Czy najstarszy cmentarz żydowski w Siedlcach nadal jest widoczny?
Nie. Po najstarszej nekropolii, położonej między dzisiejszymi ulicami Biskupa Świrskiego, Berka Joselewicza i Józefa Piłsudskiego, nie ma obecnie żadnych śladów.[1]
Co upamiętnia pomnik na cmentarzu przy ul. Szkolnej?
Pomnik odsłonili rok po wyzwoleniu nieliczni ocalali Żydzi siedleccy w miejscu masowych grobów ofiar Zagłady.[1]
Źródła
Zdjęcie: Michalbor, CC BY-SA 3.0 pl.
